Ana Sayfa | Site Ağacı | Site Hakkında | Site İçi Arama | Bize Ulaşın  
Analitik Kimya
Anorganik Kimya
Fizikokimya
Polimer Kimyası
Organik Kimya
Genel Kimya
Enstrümental Kimya
Su ve Çevre Kimyası
Gıda Kimyası
Ambalaj Kimyası
Deney Öncesi Hazırlık
Gıda Analizleri
Yem Analizleri
Su Analizleri
Temizlik Mad. Analizleri
08. Kumaş, İplik ve Elyaf Üzerindeki Boyarmaddelerin Tanınması

Elyaf üzerindeki boyarmaddelerin tanınması renk tutturma deneylerinin temelidir.

Müşteri bazen boyarmadde çeşidini bilmeden boyama örneği getirebilir. Bu durumda; numune üzerindeki boyarmaddeyi tespit etmek, boyacının işidir.

 

Elyaf üzerindeki boyarmaddenin tanınması için izlenecek yol, materyalin cinsine göre belirlenecektir.

 

Bu bölümde; en çok kullanılan elyaf çeşitleri için materyal üzerindeki boyarmaddelerin tanınması incelenmiştir.

 


Analiz öncesi işlemler

 

Boyarmaddelerin sistematik analizlerine geçmeden önce, üzerindeki boyarmaddeler saptanacak olan malzemenin hangi elyaf olduğu analiz edilir.

 

Bu amaçla; liflerin bitkisel, hayvansal ya da sentetik esaslı mı olduklarını bilmek, analizler için yeterlidir. Lif cinsi; yakma deneyi ya da mikroskobik test ile saptanabilir. Karışımlarda durum biraz daha karmaşıktır. Burada, atkı ve çözgü ipliklerinin sökülerek ayrı ayrı analizi gerekebilir.

 

Analizden önce kumaş üzerindeki haşıl ve apre maddelerinin uzaklaştırılması gerekir.

  • Nişasta cinsi haşıl ve apre maddeleri, iyot/potasyum iyodür testi ile saptanır ve enzimlerle, parçalanarak suda çözünür hale getirilir.
  • Suda çözme işlemi 5 dak. damıtık su ile kaynatma yolu ile gerçekleştirilir. Ancak, bu arada direkt boyarmaddeler suya geçeceği için, su buharlaştırılarak kalıntı analiz edilebilir.
  • Sentetik esaslı apre maddeleri, aseton veya tetrahidrofuran ile uzaklaştırılabilir.
  • Yağlar, preperasyon maddeleri; kumaş numunesini eter veya benzen içerisine yatırılarak uzaklaştırılabilir.

Bütün bu ön işlemler sırasında dikkat edilmesi gereken husus, boyamanın herhangi bir şekilde etkilenmemesidir [2].

 

 

 


08.01. Selüloz Esaslı Malzeme Üzerindeki Boyarmaddelerin Tanınması

Bu kısımda selüloz esaslı tekstil malzemelerini boyayabilen boyarmadde gruplarından bazılarının nasıl tanındığını inceleyeceğiz.

 


Reaktif Boyarmaddeler

 

  • Reaktif boyarmaddeler % 100’lük dimetilformamidde akmamaları ile ayırt edilebilirler.
  • Piridin çözeltisinde akmazlar.
  • Soğuk Penetrazit TN çözeltisine akmazlar.

Boyanmış numune üzerine hipoklorit çözeltisi damlatılır. Azo kromoforları içeren

reaktif boya ise damlayan yerdeki boya hemen yok olur.

 


Direkt (Substantif) Boyarmaddeler

 

  • Numune 1-2 dakika % 5’lik sodyum hidroksitle kaynatılır. Bu şekilde direkt boyaların birçoğu sökülür.
  • Soğumakta olan çözeltiye boyanmamış pamuk atıldığında, hemen sökülen boya absorbe edilir.

Daha yaygın bir deneme yönteminde örnek;

  • Derişik amonyak ile kaynatılıp, boyası sökülür.
  • Amonyak uçurulur.
  • Boyarmadde su ile çözülür.
  • Çözelti nötr halde veya soda ile bazikleştirilerek, 5 g/l sodyumsülfat eklenerek pamuk boyanır.

Pamuk çok koyu boyanırsa, direkt boya vardır. Direkt boyarmaddenin tespitinden

sonra formaldehit yada katyonik maddelerle veya metallerle ard işlem yapılıp yapılmadığı tespit edilir.

 


Kükürt Boyarmaddeleri

 

  • Numune 30 sn, % 16’lık hidroklorik asit ile kaynatılır.
  • Soğutulur ve bir miktar çinko katılır. Yavaş yavaş hidrojen sülfür açığa çıkar. Hidrojen sülfür, kokusu ve kurşun asetat kağıdını karartmasıyla tanınır.

Diğer bir deney de klor haslığı ile ilgilidir.

  • Örnek derişik hipoklorite atılır, renk açılırsa kükürttür. Seyreltik hipokloritte kaynar muamelede de aynı sonuç elde edilir.
Örnek derişik hipoklorite atılır, renk açılırsa kükürttür. Seyreltik hipokloritte kaynar muamelede de aynı sonuç elde edilir.

 


İndigo Boyarmaddeleri

 

Boyanmış kumaşta indigo boyarmaddesinin test edilmesi üç yönteme göre yapılabilir; alev testi, süblimasyon testi, nitrik asit testi

 

Alev Testi :

 

  • Boyanmış malzeme tutuşturulur ve bir süre yanması beklenir.
  • Sonra üzeri soğuk porselen bir tabakla kapatılır veya alev beyaz kağıt üzerine bastırılır.
  • İndigo süblimasyona uğrayarak kağıt üzerinde mavi leke bırakır.

Süblimasyon Testi :

 

  • Kuru durumdaki boyanmış örnek bir cam test tüpünde ısıtılır.
  • İndigo kırmızı buhar formunda süblime olur ve camın soğuk kısmında mavi çökeltiler oluşturur.

 

Nitrik Asit Testi :

 

  • Derişik nitrik asit kumaşa değdirilir.
  • Kumaş indigo boyarmaddesi ile boyanmışsa, yeşil kenarlı beyaz bir leke oluşur.

 


08.02. Yün Ve İpekli Malzemelerdeki Boyarmaddelerin Tanınması

Bu kısımda da yün ve ipekli malzemeleri boyayabilen boyarmadde gruplarından bazılarının testlerle nasıl tanındığını inceleyeceğiz.

 


Reaktif Boyarmaddeler

 

Numune non-iyonik deterjanla 15 dakika kaynatılır, durulanır, kurutulur. Reaktif boyarmaddelerle boyanan mamuldeki boyarmadde aşağıdaki çözeltilerde akmaz. Diğer boyarmaddeler akar.

  • Buzlu asetik asit – alkol karışımı (1:1 hacimde)
  • % 1’lik amonyak (özgül ağırlığı 0.88 g/cm³; 10 ml/lt)
  • Dimetilformamid
  • Dimetilformamid/su
  • Piridin
  • Penetrazit TN

 


Asit Boyarmaddeleri

 

  • Numune, 2 dakika dimetilformamid ile kaynatılır.
  • Dinkleme boyarmaddeleri dışındaki asit boyarmaddeler hemen akar, metal komplekslerde akar.
  • Numune 5 ml su ve 1 ml amonyak ile kaynatıldığında elde edilen çözeltiye asit katılarak,  nötrleştirilir ve asidik hale getirilerek beyaz yün boyanır. 1-2 dakika kaynatma sonrası yün boyanırsa, asit boyarmaddesi ile boyanmıştır.
  • Bir diğer metotta; numune 5 ml su ve 1 ml derişik amonyak ile kaynatıldıktan sonra çıkarılır. % 10 ‘luk sülfürik asit ilave edilerek çözelti asidik hale getirilir. 20-40 mg yün numunesi bu çözelti içine konularak 1-2 dakika kaynatılır.
  • Yünün boyanması asit boyarmaddesinin varlığını gösterir.

 


Metal Kompleks Boyarmaddeleri

 

Boyanmış numunenin külünde; krom, mangan ve kobalt iyonu aranır.

 

  • Mangan ve kobalt varsa metal komplekstir.
  • Cr varsa kromlama boyarmaddesi de olabilir. 20 g numune bir porselen krozeye konur ve üzerine 500 mg sodyum karbonat + nitrat karışımı ilave edilip, eritilir, soğuduktan sonra incelenir. Şayet sarımsı ise krom mevcuttur.

 

  •  Metal kompleks boyarmaddeler, boyarmadde ekstraktının yünü direkt olarak boyamasından anlaşılır.

 


Kromlama Boyarmaddeleri 

 

Haslıklarının çok yüksek olmasından anlaşılır. Suda ve alkolde çözülmez. Çözeltiye çok az geçer, boyarmadde beyaz yünü boyamaz.

 

Kromlama boyarmaddeleri; yün elyafını çözeltiden direkt olarak boyadıklarında iyi haslıklar vermezler. Ancak; kromla mordanlanmış yüne uygulandığında veya boyama ardından ard kromlama işlemi sonrası, yüksek haslıklarda boyamalar veriyorsa, kromlama boyarmaddesidir [2].

 


08.03.  Poliamid Malzeme Üzerindeki Boyarmaddelerin Tanınması

Bu kısımda da poliamid tekstil malzemelerini boyayabilen boyarmaddelerin testler

sonucu nasıl tanındığını inceleyeceğiz.

 


Reaktif Boyarmadde

Yünde olduğu gibi test edilir. Procinyl tipi reaktif-dispers boyarmaddeler; piridin/su karışımında orta derecede akma gösterir. Çözünürlük testinde, daha ziyade toluen fazında kalırlar. Su fazında da az miktarda renklenme gözlenir.

 


Asit ve Metal Kompleks Boyarmaddeler

 

Numune 2-4 dakika dimetilformamid içinde kaynatılır. Asit boyarmaddeler akar, metal kompleks az akar, mordanlar hiç akmaz.

 

Asit boyalar, % 2’lik amonyak ile sökülebilir ve sökülen boya asitli ortamda yünü boyar. Numune % 4’lük etilendiamintetraasetikasit çözeltisinin disodyum tuzunun gliseroldeki çözeltisinde 140°C ‘de 20 dakika kaynatılır. Asit ve mordan boyalar değişmez. 1:1 metal kompleks 1-2 dakikada, 1:2 metal kompleks 20 dakikada renk değiştirir.

 

Asit boyarmaddeler; piridin-su ekstraksiyonunda kolayca çözünür ve çözünürlük testinde su fazına geçerler.

 

1:1 metal kompleks boyarmaddeleri; piridin/su ekstraksiyonunda kolayca akar ve renk orijinal boyama ile aynı olur. 1:1 metal kompleks boyalar tamamen su fazında kalırlar.

 

1:2 metal kompleks boyarmaddeler, çözünürlük testinde toluen fazındadır. Ancak; bazılarının çözünebilir gruplarının sınırlı oluşu nedeniyle, çözünürlük testinde her iki fazda da görülebilir.

 


Dispers Boyarmaddeler

 

Numune 1-2 dakika kaynar etanolde muamele edilir. sökülen boya sekonder asetatı boyar. Çözünürlük testinde; piridin-su çözeltisinde akar. Ekstraksiyonda; su fazından toluen fazına geçer.

 

Boyarmadde % 30’luk CH3COOH’la sökülür ve eterle çalkalanır. Eter fazı boyanırsa, dispers boyarmaddedir.

 


Küp Boyarmaddeleri 

 

Numune % 5’lik sudkostik içinde 60°C ’ye kadar ısıtılır. Bir miktar sudkostik katılır. Küp boyarmaddesi ise leuko şekline dönüşür. Bu çözeltide pamuk boyanır ve oksitlendiğinde renk değişir.

 

Piridin-su ekstraksiyonunda; çok az akar ya da hiç akmaz. Çözünürlük testinde; akma oluyorsa, bu toluen fazında veya iki fazın yüzeyinde çökmüş boya olarak görülür.

 


Krom Boyarmaddeleri

 

Çok miktarda krom içerirler. Piridin-su ekstraksiyonunda genellikle orijinal renkten farklı renk verirler. Çözünürlük testinde su fazında kalırlar.

 


Direkt Boyarmaddeler

Piridin-su ekstraksiyonunda kolayca akar ve çözünürlük testinde su fazına geçer [2].


08.04. Poliester Malzeme Üzerindeki Boyarmaddelerin Tanınması

 

Poliester elyafı, büyük oranda dispersiyon boyarmaddeleri ile boyanırlar. Pigment,

küp, bazik boyarmaddelere rastlanabilirse de pratikte önemleri yoktur. Şimdi bu kısımda bu boyarmaddelerin kumaş üzerinde tanınma testlerini inceleyeceğiz.

 


Dispers Boyarmaddeler
a) umune kaynar etanol ile muamele edildiğinde, boyanın bir kısmı sökülür.

 

b) Örnek soğuk buz sirkesi ile ya da kaynar buz sirkesi ile muamele edildiğinde boyarmadde akıyorsa, sökülen boyarmadde ile asetat boyanırsa dispersiyon boyarmaddesidir.

 

c) Sökülen boyarmadde buharlaştırılıp, kalıntı eter (metanol) + aynı miktarda su ile çalkalandığında eter (metanol) fazı boyanırsa, dispersiyon boyarmaddesidir.

 


Sistematik Analiz

 

  • 3-5 g kaprolaktam bekte tüp içinde hafif alevde çözülür ve 100-300 mg boyalı PES numune konularak cam bagetle karıştırılarak eritilir.
  •  Soğutulduktan sonra (35°C ‘ye) 15 ml etanol ilave edilip süzülür.
  • Şayet çözelti renkli ise, iki defa 20-30 ml su ile ekstrakte edilip kaprolaktam ayrılır.
  • Emülsiyon teşekkülünü önlemek için 2-3 mg sodyum sülfat ilave edilir.
  • Alkollü faz 35 ml’lik bir tüpe aktarılır, 10 ml su ve birkaç dispers maddesi ilave edilir, su banyosunda alkol uçurulur.
  • 100 mg asetat atılıp, 10 dakika su banyosunda tutulur.
  • Asetatın orijinal PES kumaş ile aynı tonda boyanması dispers boyanın varlığını gösterir.
  • Asetat kumaş çıkarıldıktan sonra, sıcak boya dispersiyonuna 3 ml 1 N NaOH ve 1-2 mg hidrosülfit konur ve çalkalanır.
  • Şayet renk kaybolur veya değişir ise ve hava ile oksidasyonunda orijinal renk geri dönmez ise azo tipi geliştirilmiş dispers boya kullanıldığı belirlenmiş olur. Küp boyaları oksitleme ile orijinal rengine döner.
  • Boyalı PES numune asetik asit ile bir dakika kaynatılır.
  • Çözelti buharlaştırılır ve kalıntı 5 ml suda çözülür.
  • Tanen ile mordanlanmış pamuk veya akrilik kumaş konup bir dakika kaynatılır. Bazik boyalar kumaşa transfer olur.
  • Pigmentler asetik asit ile kaynatma sonucu renk vermez. Ancak, çözelti kuruluğa kadar buharlaştırıldığında kalıntı suda çözünmez.

 


08.05. Akrilik Malzeme Üzerindeki Boyarmaddenin Tanınması

Akrilik elyaf, bazik (katyonik) boyarmaddelerle ve küçük bir oranda dispers boyarmaddelerle boyanır.

 

Akrilik elyaf, % 85’lik formik asitte çözünmezler. Kaynar n-metil prolidon da çözünürler. Nitrobenzen ve o-krezolde çözünmeleri ile de poliesterden ayrılır. Halbuki PES lifleri her ikisinde de çözünmez.

 


Bazik (Katyonik) Boyarmaddeler

 

Numune % 85’lik formik asitle 1-2 dakika kaynatılır. materyal çıkarılır ve çözelti eşit hacimde su ile seyreltilip, boyanmamış orlon ile kaynatılarak boyanır. Orlon boyanırsa bazik boyarmaddedir.

 

Ekstraksiyon deneyi için 

 

·         100-300 mg numune + 2 ml % 40’lık N-metilprolidon’un sudaki çözeltisi 10-20 dakika kaynar su banyosunda tutulur. Boyarmadde çözeltiye geçer.

·         Bu çözeltiye 10 ml toluen eklenir.

·         İyice çalkalandıktan sonra 1 ml su katılır.

·         Su ve toluen katmanlarının ayrılmasına kadar bekletilir.

 


Dispers Boyarmaddeler

 

Numune, gliserol banyosunda 160°C ‘de 5-10 dakika sıvı parafin ile muamele edildiğinde boyanın bir kısmı sökülür. Bu şekilde anlamış oluruz [2].

Adobe Acrobat Reader Adobe Acrobat Reader


Belge Ziyaretçi Sayısı: 21239
Kitaplar
Tezler
Tez Arama
Sözlük
Yenilenen ORLAB katalogu için info@orlab.com.tr adresinden istekte bulunabilirsiniz.
Ayrıntılar




NMR kimyasalları hakkında herşey www.nmrkimyasallari.com
Ayrıntılar




Merck Laboratuvar El Kitabı II. baskısı çıktı.
Ayrıntılar




 
Son Eklenen Belge Tarihi: 07.08.2021 • Toplam Ziyaretçi Sayısı : 25216427
Her hakkı saklıdır © Kimyaevi
 
Orlab Merck